📰 भारतीय पत्रकारितेचा उगम : गॅजेटपासून दर्पणापर्यंत
भारतीय पत्रकारितेचा इतिहास हा केवळ बातम्यांचा इतिहास नसून तो सत्तेविरोध, समाजप्रबोधन, ज्ञानप्रसार आणि भाषिक अस्मितेचा संघर्ष आहे. आज आपण ज्या पत्रकारितेचा अनुभव घेतो, तिची बीजे अठराव्या-एकोणिसाव्या शतकात रोवली गेली.
या प्रवासात द बंगाल गॅजेट, द बॉम्बे गॅझेट, मुंबापूर वर्तमान आणि दर्पण ही चार वर्तमानपत्रे मैलाचे दगड ठरली.
द बंगाल गॅजेट : निर्भीड पत्रकारितेची पहिली ठिणगी
२९ जानेवारी १७८० रोजी कलकत्त्यात जेम्स ऑगस्टस हिकी यांनी सुरू केलेले द बंगाल गॅजेट (Hicky’s Bengal Gazette) हे भारतातील पहिले छापील वर्तमानपत्र मानले जाते.
हे साप्ताहिक इंग्रजी पत्र होते. त्याचे ब्रीदवाक्यच त्याची दिशा स्पष्ट करणारे होते –
“Open to all parties, but influenced by none.”
या पत्राने ईस्ट इंडिया कंपनीच्या अधिकाऱ्यांवर, गव्हर्नर जनरल वॉरेन हेस्टिंग्स यांच्यावर निर्भीड टीका केली. त्यामुळे ब्रिटिश सत्तेला हे पत्र असह्य झाले. परिणामी हिकी यांना कारावास झाला, छापखाना जप्त झाला आणि १७८२ मध्ये हे पत्र बंद पडले.
तरीही, भारतामध्ये प्रेस स्वातंत्र्याची पहिली लढाई लढणारे हे ऐतिहासिक वर्तमानपत्र ठरले.
द बॉम्बे गॅझेट : इंग्रजी सत्तेचे मुखपत्र
१७९१ साली मुंबईत सुरू झालेले द बॉम्बे गॅझेट (The Bombay Gazette) हे ब्रिटिश काळातील एक महत्त्वाचे इंग्रजी वर्तमानपत्र होते.
हे पत्र प्रामुख्याने:
शासकीय आदेश
व्यापार, बंदर व जहाजांची माहिती
न्यायालयीन निर्णय
युरोपातील घडामोडी
यावर भर देत असे. हे सामान्य भारतीयांसाठी नव्हे, तर ब्रिटिश अधिकारी, व्यापारी आणि उच्चभ्रू वर्गासाठी होते.
द बॉम्बे गॅझेट हे निर्भीड न राहता सत्ताकेंद्रित पत्रकारितेचे उदाहरण ठरले. तरीही छापील बातमीची शिस्त, रचना आणि पद्धत भारतीय पत्रकारितेला याच पत्रामुळे परिचित झाली.
मुंबापूर वर्तमान : मराठी पत्रकारितेची पहिली पायरी
२० जुलै १८२८ रोजी सुरू झालेले मुंबापूर वर्तमान हे पहिले मराठी वर्तमानपत्र मानले जाते.
हे पत्र मराठी भाषेत असले तरी त्याचा आवाका मर्यादित होता. मुख्यतः मुंबईतील घडामोडी, बातम्या आणि सूचना यापुरते ते सीमित होते.
या पत्राचे:
संपादक
मालक
कालावधी
याबाबत ठोस माहिती उपलब्ध नाही. तरीही, मराठी भाषेत छापील बातमीची सुरुवात याच पत्राने केली, हे त्याचे ऐतिहासिक महत्त्व आहे.
दर्पण : समाजप्रबोधनाची पत्रकारिता
६ जानेवारी १८३२ रोजी बाळशास्त्री जांभेकर यांनी सुरू केलेले दर्पण हे मराठी पत्रकारितेला खरे वैचारिक व सामाजिक अधिष्ठान देणारे वृत्तपत्र ठरले.
हे अँग्लो-मराठी स्वरूपाचे होते – एका बाजूला मराठी, दुसऱ्या बाजूला इंग्रजी. यामागील उद्देश ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना मराठीतील मजकूर समजावा हा होता.
दर्पणमधून:
अंधश्रद्धा निर्मूलन
सामाजिक सुधारणा
शिक्षण, विज्ञान व विवेकवाद
यांचा प्रचार करण्यात आला. बाळशास्त्री जांभेकर हे केवळ पत्रकार नव्हते, तर लोकशिक्षक आणि समाजसुधारक होते.
त्यांनी धर्मांतरातून परत आणलेल्या श्रीपत शेषाद्री प्रकरणामुळे त्यांना सनातनी समाजाचा तीव्र छळ सहन करावा लागला. हा मानसिक ताणच त्यांच्या अकाली मृत्यूला कारणीभूत ठरला, असे इतिहासकार मानतात. १८४० मध्ये दर्पण बंद पडले, पण मराठी पत्रकारितेचा पाया मात्र पक्का झाला.
निष्कर्ष
द बंगाल गॅजेटने निर्भीडतेची वाट दाखवली,
द बॉम्बे गॅझेटने छापील पत्रकारितेची रचना दिली,
मुंबापूर वर्तमानने मराठी भाषेला वर्तमानपत्राची ओळख करून दिली,
आणि दर्पणने पत्रकारितेला समाजसुधारणेचे ध्येय दिले.
आजची पत्रकारिता समजून घ्यायची असेल, तर या चारही वर्तमानपत्रांचा इतिहास समजून घेणे आवश्यक आहे. कारण पत्रकारिता ही केवळ बातमी देण्याची प्रक्रिया नसून, समाजाला आरसा दाखवण्याचे धैर्य आहे — आणि तो आरसा प्रथम या पत्रांनीच उभारला.
